Þegar ferðast er um ókunna stigu, eða þegar veður hamlar skyggni, getur góður áttaviti verið besti förunauturinn. Til að svo megi vera, þarf ferðamaðurinn þó að hafa tileinkað sér bæði þekkingu og leikni í notkun hans. Þessari grein er ætlað að veita nokkra þekkingu og vera hvatning til þjálfunar.

Val áttavita

1. mynd: Jörðin er risastór segull

Það eru margir áttavitar á markaðinum, sem eru svo lítilfjörlegir, að þeir eru næsta gagnslitlir. Góður áttaviti þarf að hafa vökvafyllt nálarhús, annars er nálin á sífelldu iði. Gráðuskalinn þarf að vera merktur svo nákvæmlega, að hægt sé að greina 1°- 2° (eina til tvær gráður), og miðunarbúnaður þarf að vera svo góður, að hægt sé að taka mið með álíka nákvæmni. Loks er það mikill kostur ef auðvelt er að nota áttavitann sem hornamæli á landabréfi. SILVA-įttavitar meš spegli eru bśnir žessum kostum, eru léttir og hafa reynst mjög vel við allar aðstæður. Góðir áttavitar eru dýrir, en þeir sem vilja ná besta árangri ættu ekki að slá af ofangreindum kröfum.

Með sumum áttavitum er hægt að leiðrétta sjálfvirkt fyrir misvísun. Það getur verið þægilegt, en sá sem kaupir slíkan áttavita ætti að stilla leiðréttinguna á núll og nota hann sem venjulegan áttavita, þar til tilfinning er fengin fyrir misvísuninni. Annars er hætt við að hún gleymist og vandræði hljótist af ef leiðréttingin skekkist, eða ef farið er í annan landshluta.

Eðli áttavitans, segulnál
Sé segulmögnuð nál eða stöng látin sjálfráð gerða sinna, snýr hún sér þar til annar endinn veit í norður. Sá endi kallast norðurskaut segulsins og hinn suðurskaut. Tilraunir með tvo segla leiða í ljós, að samnefnd skaut hrinda hvort öðru frá sér, en norður og suðurskaut dragast hinsvegar hvort að öðru. Af þessu er dregin sú ályktun, að jörðin sé risastór segull, líkt og heljarmikilli segulstöng sé stungið í gegnum hana heimskautanna á milli. Endar þessi jarðseguls eru reyndar ekki alveg á heimskautunum, og veldur það misvísun sem við víkjum nánar að síðar.

Áttir
Allir vita að jörðin snýst um ímyndaðan möndul, sem markar tvo mjög ákveðna staði á jarðkúlunni með endum sínum. Þessir staðir nefnast heimsskaut. Hvar sem við stöndum, köllum við stefnuna á annað heimsskautið norður og stefnuna á hitt skautið suður. Þessar stefnur eru allsstaðar gagnstæðar. Við tölum líka um norðurheimsskaut og suðurheimsskaut. Á milli þessara skauta eru

2. mynd: Nafngreindar áttir

dregnar línur á landabréfum, sem nefnast lengdarbaugar. Lengdarbaugarnir sýna þannig réttar norður- og suðuráttir. Breiddarbaugarnir liggja líkt og gjarðir um jörðina, þvert á lengdarbaugana, og marka þannig austur og vestur.

Þegar við hugsum um áttir á litlum svæðum jarðkúlunnar, finnst okkur jafnan sem sömu áttir stefni eins, hvar sem vera skal á svæðinu. Ef Jón heldur af stað til norðurs og Tímóteus líka, bara 10 km austar, þá finnst okkur að leiðir þeirra liggi samsíða og að þeir muni aldrei hittast. Þetta gildir með góðri nákvæmni ef ekki erum langar vegalengdir að ræða. Þótt þeir gangi 100 km norður í land, hafa þeir aðeins nálgast hvor annan um 350 m. Leiðir þeirra mundu þó skerast ef þeir legðust til sunds og kæmust á norðurheimsskautið.

2. mynd sýnir 16 nafngreindar áttir. ANA er skammstöfun fyrir austnorðaustur og á hliðstæðan hátt er lesið úr hinum. Venja er að láta norður (N) snúa sem næst beint upp á landabréfum. Samsett áttaheiti eru óþjál, og það er erfitt að fá verulega nákvæmni. Þess vegna látum við áttaheiti að mestu lönd og leið og tökum upp gráðubogann.

Framhald: Smellið hér fyrir framhald á áttavitakennslu