6. mynd: Réttvísandi gráðutölur

Réttvísandi kerfið
Við notkun landabréfa er hagkvæmt að miða allar stefnur við stefnu lengdarbauganna, sem eru dregnir með litlu millibili á bréfin. Þess vegna hefur norður, rétt stefna á norðurheimsskautið, verið valið sem núllstefna og fær því merkinguna 0°. Þetta stefnukerfi nefnist réttvísandi kerfi. Í því er austur 90° réttvísandi, suður 180° réttvísandi, vestur 270° réttvísandi og norður 360° eða 0° réttvísandi, því að þá er kominn heill hirngur. 6. mynd sýnir réttvísandi kerfið.

Misvísandi kerfið
Við notkun áttavitans er heppilegra að miða við segulnálina og kalla norðurstefnu hennar 0°. Eins og fyrr er sagt, þá er segulskautið ekki á sama stað og sjálft heimsskautið, heldur dálítið vestar, séð frá Íslandi. Munurinn á stefnunni til heimsskautsins og stefnunni til segulskautsins nefnist misvísun.

Misvísunin á Íslandi er um 15° til 22° vestlæg (1999), minnst á Austurlandi, því hún er háð því hvar á hnettinum við erum. Ef við værum á beinni línu, stystu leið á milli segulskautsinsog norðurheimsskautsins, þá væri misvísunin heilar 180°.

7. mynd: Tengsl réttvísandi og misvísandi gráðutalna

Almanak 1999	Heimild: Upphaflegt kort er birt í Almanaki Háskólans www.almanak.hi.is og endurteiknað hér með góðfúslegu leyfi þeirra og Þorsteins Sæmundssonar.

Segulskautið er á hreyfingu, svo að misvísun fer minnkandi á Íslandi um 1° á 5 árum eða svo, samkvæmt síðustu mælingum Raunvísindastofnunnar Háskólans.

Af þeirri ástæðu er líka tilgangslaust að merkja lengdarbauga, sem miðast við segulskautin, inn á landabréf, það yrði fljótlega úrelt. Meðfylgjandi landabréf, sem er teiknað á raunvísindastofnuninni (endurteiknað af Skátavefnum), sýnir misvísun á Íslandi árið 1999.

Þetta kerfi, sem byggist á því að allar stefnur miðast við segulstefnuna, kallast misvísandi kerfi. Í því eru gráðutölurnar fyrir sérhverja stefnu stærri en í réttvísandi kerfinu, sem misvísuninni nemur, eins og sést greinilega á 7. mynd.

Sambandið á milli kerfanna
Með hliðsjón af síðasta kafla, getum við sett eftirfarandi reglur um hvernig breyta skal úr öðru kerfinu í hitt:

1) Misvísandi stefna = réttvísandi stefna + misvísun

2) Réttvísandi stefna = misvísandi stefna - misvísun

a) Norður er 0° réttvísandi, en 25° misvísandi.


b) Norðaustur er 45° réttvísandi en 45° + 25° = 70° misvísandi.


c) Suður er 205° misvísandi, en 205° - 25° = 180° réttvísandi.


d) Stefna mælist 340° réttvísandi á landabréfi, og nú á að breyta henni yfir í misvísandi kerfið til notkunar á áttavita. Hún er þá 340° + 25° = 365° misvísandi. 365° eru ekki til á gráðuboganum, en við 360° byrjar kvarðinn aftur á 0°, svo að 365° misv. = 5° misv.


e) Með áttavita er tekið mið á fjall. Stefnan reynist vera 10° misv. Þetta á að bera saman við landabréf, og þá þarf að breyta yfir í réttvísandi kerfið. Stefnan er þá 10° - 25° = -15° réttvísandi. Mínus 15° þýðir að hún er 15° neðan við núll, en þar sem 0° er sama strik og 360°, er stefnan 360° - 15° = 345° réttvísandi. Þegar augljóst er að útkoman verður mínustala, er þægilegast að leggja 360° við strax og reikna þannig: (10° + 360°) - 25° = 345° réttvísandi.

Framhald: Smellið hér fyrir framhald á áttavitakennslu

© 1998 - Netnefnd BÍS - Guðmundur Jónsson Afritun án heimildar er leyfð ef Skátavefsins er getið með endurbirtingu efnis. Reproduction of material without permission authorized, giving credit to "www.scout.is". Netnefnd BÍS - GJ